Osmanlı arşivlerinde yer alan önemli bir belge, Erzurum'un geç Osmanlı dönemindeki çok milletli ve kültürel yapısına dair dikkate değer bir ayrıntıyı gün ışığına çıkardı. Bu belge, İranlı çocukların eğitimi amacıyla Erzurum'da bir okul açılması için resmi bir girişimde bulunulduğunu ve bu okulun eski kar-perdaz Mirza Ali Ekber'e ait bir hanede faaliyet göstermesinin planlandığını ortaya koymaktadır.
Araştırmacı Taner Özdemir, bu girişimin sadece yerel bir talep değil, İran sefiri tarafından Osmanlı Devleti'ne iletilen resmi bir isteğe dayandığını vurgulayarak, “İranlı ailelerin eğitim ihtiyaçları, diplomatik yollarla Osmanlı makamlarına ulaştırılmıştır. Talebin ardından konu, Osmanlı bürokrasisinde değerlendirilmeye alınmış ve Erzurum Vilayeti tarafından ele alınmıştır. Vilayet makamları, mektep olarak kullanılacak hanenin durumu ve eğitim faaliyetlerine uygunluğunu detaylı bir şekilde analiz etmiştir. Hazırlanan dosya, gerekli tahsisat ve bilgilerle birlikte Maarif Nezareti'ne iletilmiştir. İncelemelerin ardından, Mirza Ali Ekber'e ait hanenin okul olarak kullanılmasının mümkün olabileceği; ancak eğitim faaliyetlerinin Osmanlı Devleti'nin belirlediği kurallara uygun yürütülmesi şartıyla ruhsat verilmesinin uygun olacağı bildirilmiştir,” dedi.
Özdemir, belgede mektebin İranlı çocuklara yönelik bir eğitim kurumu olarak planlandığına dikkat çekerek, “Bu durum, Osmanlı Devleti'nin yabancı devletlerin diplomatik taleplerini dikkate aldığını; ancak bu talepleri resmi izin, denetim ve eğitim yönetmelikleri çerçevesinde ele aldığını göstermektedir. Okulun yönetimi, öğretim düzeni ve genel işleyişinin Maarif Nezareti'nin denetimine tabi olacağı ve kurallara aykırı herhangi bir uygulamaya izin verilmeyeceği özellikle belirtilmiştir,” diye ekledi.
Belgenin en dikkat çekici özelliklerinden biri, diplomatik bir talep ile başlayan sürecin, bir hanenin okula dönüştürülmesine yönelik bir girişim oluşturmasıdır. Taner Özdemir, “Mektebin eski kar-perdaz Mirza Ali Ekber'e ait bir hanede açılmasının planlanması, Erzurum'da özel mülkiyet, ticaret, diplomasi ve eğitim alanlarının nasıl iç içe geçtiğini göstermektedir. Bu durum, şehirde yaşayan yabancı topluluklar ile Osmanlı idaresi arasındaki ilişkilerin yalnızca siyasal değil, sosyal ve kültürel boyutlar da taşıdığını ortaya koymaktadır,” diye konuştu.
Araştırmacılar, bu belgenin Erzurum'un İran ile olan yoğun ticari ve diplomatik ilişkilerinin eğitim alanına da doğrudan yansıdığını gösterdiğini belirtiyor. İran sefiri tarafından iletilen talebin değerlendirilmesi, Erzurum'un sadece bir sınır ve ticaret şehri değil; aynı zamanda uluslararası ilişkilerin yerel hayata yansıdığı bir merkez olduğunu ortaya koyuyor. İranlı ailelerin çocukları için bir okul açma girişimi, şehrin kozmopolit yapısının eğitim alanına da yansıdığını gösteriyor.
Taner Özdemir, bu belgeyi değerlendirirken, “Bu kayıt, yalnızca bir eğitim meselesini değil, aynı zamanda Osmanlı-İran ilişkilerinin yerel düzeydeki yansımalarını da gözler önüne sermektedir. Bu belge, İran sefiri tarafından Osmanlı Devleti'ne iletilen bir ricayla başlayan sürecin, Erzurum'da bir eğitim kurumu açılmasına yönelik bir teşebbüse dönüşmesini göstermesi açısından son derece değerlidir. Osmanlı Devleti, diplomatik talepleri dikkate alırken, bu talepleri kendi hukukî ve idarî çerçevesi içinde değerlendirmiştir. İranlı çocuklar için açılması planlanan mektebin, eski kar-perdaz Mirza Ali Ekber'e ait bir hanede faaliyet göstermesinin düşünülmesi, Erzurum'un sosyal, ekonomik ve kültürel katmanlarının ne kadar iç içe geçtiğini açıkça ortaya koymaktadır. Bu tür belgeler, Erzurum tarihinin yalnızca yerel değil, aynı zamanda uluslararası bağlamıyla birlikte ele alınması gerektiğini göstermektedir,” ifadelerini kullandı.
Osmanlı arşivlerinden çıkan bu belge, Erzurum'un geçmişte çok milletli ve diplomatik boyutu olan bir eğitim hayatına zemin hazırlayan girişimlere sahne olduğunu ortaya koyarken, devletin yabancı topluluklara yönelik talepleri nasıl izin, denetim ve düzen çerçevesinde değerlendirdiğini de açık biçimde gözler önüne seriyor.
